Վերոնիկա Զոնաբենդը՝ Ռուբեն Վարդանյանի ձերբակալությունից հետո կյանքի և նրան ազատ արձակելուջանքերիմասին

Forbes Woman-ի հետ բացառիկ հարցազրույցում Noôdome-ի համահիմնադիր Վերոնիկա Զոնաբենդը պատմել է, թե ինչ է տեղի ունեցել  ամուսնու՝ Ռուբեն Վարդանյանի ձերբակալությունից՝  2023 թվականից հետո, ինչպես է նա այժմ կառավարում իրենց ընտանեկան գործերն ու բարեգործական նախագծերը, և ինչպիսի ջանքեր է գործադրում նրա ազատ արձակմանը հասնելու համար։

— Դուք ասում եք, որ գուցե այսօր զանգ ստանաք։ Ընդհանրապես ինչպե՞ս է իրականացվում կապը, ե՞րբ եք վերջին անգամ տեսել Ռուբենին։

— Վերջին անգամ նրան տեսել եմ 2022 թվականի աշնանը։

— Դա Մոսկվայո՞ւմ էր։

— Ոչ, դա արդեն Ստեփանակերտում էր, մենք կրտսեր որդուս հետ եկել էինք նրա մոտ։ Եվ դրանից բառացիորեն երկու շաբաթ անց սկսվեց շրջափակումը, երբ այլևս ոչ ոք չէր կարող ո՛չ մուտք գործել, ո՛չ դուրս գալ։ Առաջին անհրաժեշտության ապրանքների մատակարարումը դադարեց։ Իննամսյա շրջափակման ավարտին փաստացի սով սկսվեց։ Եվ եթե չլիներ Ռուբենը, որը կարողացավ ներդնել կտրոնային համակարգ, կազմակերպել շտապ օգնության շարժական բրիգադներ, անվճար ճաշարաններ և շատ այլ բաներ, մարդկային կորուստներն ավելի մեծ կլինեին։

Երբ 2023 թվականի սեպտեմբերին այնտեղ մտան Ադրբեջանի զորքերը, սկսվեց զանգվածային գաղթ, և պարզ դարձավ, որ այլևս ոչ մի հնարավորություն չկա։ Ռուբենին ապօրինաբար ձերբակալեցին Լաչինի միջանցքի սահմանային անցակետում։ Դա տեղի ունեցավ 2023 թվականի սեպտեմբերի 27-ին։ 

Ռուբենի ձերբակալությունից հետո, քանի դեռ այնտեղ Կարմիր խաչն էր (Ադրբեջանի կառավարությունը Կարմիր խաչի ներկայացուցչությունը փակեց 2025 թվականի սեպտեմբերի 3-ին, — Forbes Woman), նրանք ամիսը մեկ անգամ այցելում էին կալանավորներին և տեսագրություն էին անում։ Այսինքն՝ երեքշաբաթյա ընդմիջումով հնարավոր էր Ռուբենին տեսնել տեսանյութով։ Եվ մենք կարող էինք նրա համար հաղորդագրություններ ձայնագրել։

Ավելի քան մեկ տարի տեսազանգ չկա։ Միայն վերջերս ինձ հաջողվեց փաստաբանի միջոցով փոխանցել մեր թոռնուհիների լուսանկարները, որոնք ծնվել են Ռուբենի կալանքի ընթացքում։ Մեր ավագ թոռնուհին արդեն երկու տարեկան է, իսկ կրտսերը երեք ամսական կդառնա։

— Հուլիսին հայտարարեցիք, որ պատրաստվում եք կանանց միջազգային հումանիտար պատվիրակություն ստեղծել, որը սեպտեմբերին կմեկնի Բաքու։ Ի՞նչ նպատակ եք դնում ձեր առջև։

— Նախաձեռնության նպատակը բացառապես հումանիտար է՝ հանդիպել Ադրբեջանի Հանրապետության օմբուդսմենին, այցելել Ադրբեջանում պահվող Հայաստանի քաղաքացիներին, նրանց փոխանցել հարազատների նամակները, լուսանկարներն ու թույլատրված անձնական իրերը։

Ադրբեջանական կողմն ընդունում է, որ ներկայումս բանտերում գտնվում է 19 հայ դատապարտյալ, նրանցից ոմանք այնտեղ են դեռ 2020 թվականից։ Այս տարիների ընթացքում ոչ ոք նրանց չի տեսել և չգիտի, թե ինչ վիճակում են նրանք։ Նրանցից շատերը հասարակ զինվորներ են, որոնք հնարավորություն չեն ունեցել կապ հաստատելու իրենց ընտանիքների հետ։ Անհետ կորածների թիվը շատ ավելի մեծ է։ Մյուսների ճակատագրի մասին ոչ ոք ոչինչ չգիտի։ Կարմիր խաչի փակվելուց հետո այլևս հավաստի տեղեկություն չկա։

Իմ ձգտումը հումանիտար քայլ կատարելն է։ Կնոջ կերպարը բոլոր մշակույթներում ասոցացվում է մայրության, հումանիզմի, կյանքի հետ։ Մեր կոչն է թույլ տալ մարդկանց պահպանել մարդկային արժանապատվությունը, ստանալ մարդկային վերաբերմունք։

«Ավրորա» մրցանակի դափնեկիրների թվում, որը ութ տարի շնորհվում էր աշխարհի իրավապաշտպաններին, կա Մարգարիտ Բարանկիցեն, որը Բուրունդիի ցեղասպանության ժամանակ փրկում էր որբացած երեխաներին։ Երբ նա աշխատում էր կաթոլիկ առաքելությունում, որտեղ թաքնվում էին հութու ցեղի ներկայացուցիչները, պատժողները Մարգարիտին (նա տուտսի էր) կապեցին ծառին և ավելի քան 70 մարդկանց, որոնց նա ապաստան էր տվել, նրա աչքի առաջ սպանեցին։ Փրկված որբերի համար Մարգարիտը ստեղծեց Maison Shalom-ը՝ «Շալոմի տունը», որը պարզապես զոհերի ապաստարան չէ, այլ վերածննդի վայր է, որտեղ կան դպրոց, արհեստանոցներ, եկեղեցի, հիվանդանոց։ Այնտեղ մարդիկ սովորում են միասին ապրել։ Maison Shalom-ը հինգ անգամ ավերեցին, և նա ամեն անգամ նորից սկսեց զրոյից։ Երբ ես Մարգարիտին՝ Մեգգիին, ինչպես նրան սովորաբար անվանում են, հարցնում էի, թե որտեղից է նա ուժ ստանում, նա պատասխանում էր. «Love will always prevail» («Սերը միշտ կհաղթի»)։ Մարգարիտը հազարավոր մարդկանց է փրկել, այդ թվում՝ 30 հազար երեխաների կյանքեր։ Նա բանտ գնաց այն մարդու մոտ, որը բռնաբարել և սպանել էր իր զարմուհուն։ Երբ տեսավ, թե ինչ պայմաններում են պահում մարդասպանին, հարցրեց՝ ինչու։ Բանտի պետը նրան պատասխանեց, որ կալանավորն ավելի լավ պայմանների արժանի չէ։ Մեգգին ասաց. «Այդ դեպքում ես պարբերաբար կգամ նրա մոտ և ուտելիք կբերեմ»։ Դա զարմացրեց և՛ բանտապահներին, և՛ կալանավորին, որը ոչ մի կերպ չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչու է նա այդպես վարվում։ Բարանկիցեն պատասխանում էր. «Քեզ պարզապես քիչ են սիրել։ Ես քեզ կտամ այդ ուժը»։ Երբ նա դուրս եկավ բանտից, սկսեց աշխատել Maison Shalom ապաստարանում։

Ես նման բարձրության չեմ հասել։ Բայց ես հավատում եմ, որ մեր ապագան, մեր անձնական ճակատագիրը և հասարակության ճակատագիրը մեծապես որոշվում են այն օրինակներով, որոնց հետևում ենք։ Ներելու կարողությունը, սիրելու կարողությունը և մեծահոգի լինելու կարողությունը իմաստ են տալիս մեր կյանքին։

Յուրաքանչյուր մարդ արժանի է, որ իրեն վերաբերվեն որպես մարդու, որ նրան չնվաստացնեն։ Բաքու մեկնելու իմ կոչին արդեն արձագանքել են պոտենցիալ բազմաթիվ մասնակիցներ։ Բայց բոլորը հարցնում են անվտանգության մասին։ Դատելով նրանից, թե ինչպես էին Ադրբեջանում ընթանում դատավարությունները և ինչում էին մեղադրում գերիներին, կարող են ձերբակալել ցանկացած մարդու, ով երբևէ այցելել է Լեռնային Ղարաբաղ։ Դատավարությունների ընթացքում մեղադրանքներից մեկը սահմանն ապօրինի հատելն էր։ Թեև Լեռնային Ղարաբաղում հրադադարի մասին 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությամբ, որը ստորագրել էին Հայաստանը, Ադրբեջանն ու Ռուսաստանը, Ադրբեջանը երաշխավորել էր Հայաստանից Լեռնային Ղարաբաղ Լաչինի միջանցքով անարգել և անվտանգ երթևեկությունը, հենց այնտեղ էլ Ռուբենին ձերբակալեցին։ 

Ես նամակներ եմ ուղարկել միջազգային մի քանի կազմակերպությունների։ Առաջին հերթին՝ Ադրբեջանի օմբուդսմեն Սաբինա Ալիևային, որը Ռուբենի հետ զրույցում պատրաստակամություն էր հայտնել օգնել այցի կազմակերպմանը։ Բայց առայժմ պատասխան չկա։ Նամակ եմ ուղարկել Հայաստանի վարչապետին։ 2026 թվականի ապրիլին Ռուբենը դիմել էր Հայաստանի  մարդու իրավունքների պաշտպան Անահիտ Մանասյանին՝ կոչ անելով գալ Բաքու, հարազատների հետ այցելել հայ կալանավորներին՝ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի աջակցությամբ։ Հայաստանի մարդու իրավունքների պաշտպանը Ռուբենին պատասխանել էր, որ ինքը նման լիազորություններ չունի, և Ադրբեջան մեկնելը իր իրավասության մեջ չի մտնում։ Այդ ժամանակ՝ մայիսին, Ռուբենը դիմեց Հայաստանի վարչապետին՝ հարցնելով, թե ով է պատասխանատու Ադրբեջանում բանտարկված Հայաստանի քաղաքացիների պաշտպանության և աջակցության կազմակերպման համար։ Իր հարցերի պատասխանները Ռուբենն այդպես էլ չստացավ։ Իր քաղաքացիների ճակատագիրն անտեսելը հակասահմանադրական է։ Որովհետև Սահմանադրության համաձայն՝ կառավարությունն առաջին հերթին պետք է հոգ տանի իր քաղաքացիների ճակատագրի մասին։ Պատվիրակությանը աջակցելու խնդրանքով ես գրել եմ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի նախագահ Մարիանա Սպոլյարիչ-Էգերին և Եվրոպական միության արտաքին գործերի և անվտանգության քաղաքականության բարձր ներկայացուցիչ Կայա Կալասին։

Ադրբեջանական կողմի համար մեր պատվիրակության այցը իրական բարի կամք ցույց տալու հնարավորություն է այս՝ խաղաղության պայմանագրի ստորագրման շուրջ քննարկումների շրջանում։ Չէ՞ որ ես խնդրում եմ ամենապարզ բանը՝ թույլ տալ հանդիպել հարազատներին, փոխանցել անհրաժեշտ իրերով ծանրոցներ, նամակներ և լուսանկարներ։

— Ռուբենը հրաժարվել է բողոքարկել դատավճիռը, չի ճանաչել դրա լեգիտիմությունը։ Իրավական պաշտպանության ի՞նչ հնարավորություններ են մնացել։

— Մենք ՄԻԵԴ ենք դիմել դատավարական խախտումների առնչությամբ։ Դատավճռի տեքստը հաջողվեց ստանալ մեծ ուշացումով։ Միջազգային պաշտպաններին թույլ չտվեցին մասնակցել դատավարությանը։ Ադրբեջանի նախագահը հայտարարել էր, որ Բաքվի ռազմական դատարանում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության նախկին ղեկավարության նկատմամբ իրականացվող դատավարությունը Նյուրնբերգյան դատավարություն է։ Բայց Նյուրնբերգյան դատավարությանը մասնակցում էին պաշտպաններ, որոնց ընտրել էին հենց մեղադրյալները, կար միջազգային տրիբունալ, միջազգային մեղադրող կողմ և դիտորդներ։ Բաքվում նման ոչինչ չկար, ինչպես նաև Ռուբենի մեղավորության ոչ մի ապացույց չներկայացվեց։ 

Հայտարարվում էր, որ գործընթացը բաց է, բայց միջազգային ոչ մի դիտորդի թույլ չտվեցին մասնակցել։ Միջազգային փաստաբաններին թույլ չտվեցին։ Ռուբենի փաստաբանը չէր կարող նրան այցելել և չէր կարող նրա հետ խոսել։ Նրա մոտ թույլատրվեց մուտք գործել միայն տեղացի՝ ադրբեջանցի փաստաբանի, որը չէր կարող անկախ լինել։ Գործավարությունն ու դատական նիստերը ադրբեջաներեն էին։ Ռուսերեն թարգմանություն կար, բայց անհասկանալի էր, թե որքանով էր այն համարժեք։ Նիստերի արձանագրությունները չէին տրամադրվում։ Իսկ երբ փաստաբանին հաջողվեց դրանք տեսնել, այնտեղ մի շարք փաստական սխալներ հայտնաբերվեցին։ Դատարանը նույնիսկ չփորձեց ստուգել փաստերը։ Մեղադրական եզրակացության մեջ բոլորի նկատմամբ կիրառվեց կոլեկտիվ պատասխանատվություն։ Այդ պատճառով, օրինակ, Ռուբենի մեղադրանքի և դատավճռի մեջ նշվում է նրա մասնակցությունը 1988 թվականին տեղի ունեցած իրադարձություններին, երբ նա Մոսկվայի պետական համալսարանի ուսանող էր։ Նրան մեղադրում են բոլոր անհեթեթ հանցագործությունների մեջ ։ Ընդհանուր առմամբ՝ 41 մեղադրանք, 19 հոդված։ Ավելին, ադրբեջանական պաշտոնական լրատվամիջոցներից մեզ հայտնի է դարձել, որ մեղադրական կողմի վկաները դատարանում ասել են, որ Ռուբենին չեն ճանաչում, երբեք չեն տեսել նրան, միայն մամուլից են լսել նրա մասին, սակայն պահանջել են առավելագույնս խիստ պատիժ։ Այս դատավարությունը, որը բաղկացած էր գրեթե 60 նիստից, տևեց ավելի քան մեկ տարի, և 2026 թվականի փետրվարի 17-ին հայտարարվեց դատավճիռը։ 

Բոլորի նկատմամբ կիրառվեց կոլեկտիվ պատասխանատվություն։ Հայերին դատում էին այն բանի համար, որ Լեռնային Ղարաբաղում նրանք ցանկանում էին խոսել իրենց լեզվով, դավանել իրենց կրոնը և ապրել իրենց ավանդույթներով։ Սա բացահայտ քսենոֆոբիա է։ Նրանց դատում էին քաղաքականության համար՝ քրեական օրենսդրությամբ։ Բայց քրեական գործընթացն անգամ ադրբեջանական օրենսդրության խախտումներով է իրականացվել, էլ չեմ խոսում միջազգային իրավունքի մասին։ Այդ պատճառով Ռուբենը հայտարարեց, որ չի մասնակցելու այդ ֆարսին։

ԲԱՐԵԳՈՐԾԱԿԱՆ ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՆԱԽԱԳԾԵՐ

Ռուբեն Վարդանյանի և նրա ընտանիքի նախաձեռնությունների ու նախագծերի թվում են՝ «Սկոլկովո» մասնավոր բիզնես դպրոցը (ինչպես հայտնում են ընտանիքի ներկայացուցիչները, Վարդանյանի և հիմնադիր գործընկերների ընդհանուր ներդրումները կազմում են ավելի քան 600 միլիոն դոլար), UWC Դիլիջան միջազգային քոլեջը՝ հետխորհրդային տարածքում UWC ցանցի առաջին քոլեջը, որը ստեղծվել է, ինչպես ասում է Վերոնիկա Զոնաբենդը, «կրթության միջոցով Հայաստանը աշխարհին և աշխարհը Հայաստանին բացելու» համար (ընտանիքի ներդրումները՝ 180 միլիոն դոլար), կրթության ոլորտում բարեգործական նախագծերի իրականացման Scholae Mundi Armenia հարթակը, «Երազանքից վեր» բարեգործական ծրագիրը՝ մաթեմատիկա, ֆինանսներ և տնտեսագիտություն ուսումնասիրող բուհերի ուսանողներին աջակցելու համար, «Մատենա» առաջնորդության միջազգային դպրոցը, մասնակցությունը Հայաստանի FAST գիտության և տեխնոլոգիաների հիմնադրամին, իրավապաշտպանների համար նախատեսված «Aurora» հումանիտար նախաձեռնությունն ու մրցանակը (ներդրվել է բարերարների և Ռուբեն Վարդանյանի ընտանիքի 68 միլիոն դոլար միջոցներ), Philin Philgood ծառայությունների հարթակը, Դիլիջանի զարգացման ծրագիրը, «Հայաստանի զարգացման նախաձեռնություններ» բարեգործական հիմնադրամը, «Տաթևի վերածնունդ» նախագիծը (բարեգործական ներդրումների ընդհանուր ծավալը՝ 34 միլիոն դոլար), տարածքային զարգացման «Մենք ենք մեր սարերը» գործակալությունը, որը հիմնադրվել է 2022 թվականին՝ անմիջապես Ռուբեն Վարդանյանի Արցախ (Լեռնային Ղարաբաղ) տեղափոխվելուց հետո։

— Ի՞նչ կտակ է Ռուբենը թողել ձեզ, երբ մեկնում էր Ստեփանակերտ։

— Առանձին կտակ չի եղել։ Չէ՞ որ նա չէր մեկնում մեռնելու։ Բայց ընդհանրապես կտակի մշակույթը Ռուբենի համար կարևոր թեմա է։ Նա երկար տարիներ խոսում էր շարունակականության, արժեքների փոխանցման մասին։ Կտակների մշակույթը Ռուբենն է ներդրել, նա շատերին համոզեց, որ դա պետք է անել։ Մեզ մոտ կտակները վաղուց կազմված են։ Ռուբենը դուրս է եկել բիզնեսներից։ Վերջին 15 տարիներին նա զբաղվում էր մեր բարեգործական նախագծերով։ Մենք ֆինանսների կառավարման գործընթացները ինստիտուցիոնալացրել ենք, մեզ անձնական ներգրավվածություն պետք չէ։ Մենք երկար տարիներ ընտանեկան գրասենյակ ունենք։

— Ռուբենը հնարավորություն ունեցե՞լ է ռուսական ռազմական ուղղաթիռով տարհանվել Արցախից։ Բայց նա դա չի արել։

— Ես դա չգիտեմ։

— Ո՞ր պահին դադարեցիք այս թեմաներով խոսել։

— Երբ նա Ղարաբաղում էր, մենք այս թեմաներով չէինք խոսում։ Ի՞նչ կարող էի ես նրան ասել։ Մարդն ինքն է իր ճակատագրի տերը։ Իմ պարտականությունն էր աջակցել նրան։ Ես հասկանում եմ, որ Ռուբենի նման մակարդակի անհատականությունը ծնվում է 100 տարին մեկ անգամ, եթե ոչ ավելի հազվադեպ։ Այդպիսի մարդիկ չեն կարող պատկանել միայն իրենց ընտանիքին, նրանք առաքելություն ունեն համամարդկային մակարդակով։

Ես դա գիտակցում եմ։ Այդ մասին մենք խոսել ենք երեխաների հետ։ Երեխաները կարծում են, որ ընտանիքի նկատմամբ նա անարդար վարվեց։ Այո՛։ Բայց սրանք կյանքի օրենքներն են։

— Որպես  ինժեներ՝  պլան B մշակո՞ւմ էիք։

— Իսկ ո՞րն է B պլանը։ Պետք է պատրաստ լինել ամեն ինչի։ Որովհետև ցանկացած պլան, ցանկացած մոդել ենթադրում է որոշակի հաստատուն, մշտական պարամետրեր, որոնց վրա կարելի է հենվել։ Իսկ երբ ամեն ինչ միաժամանակ փոխվում է, հարթակը, որի վրա կանգնած ես, անընդհատ շարժվում է, մնում է միայն ինքդ քո մեջ զարգացնել հարմարվողականությունը, կայունությունն ու հավասարակշռությունը պահպանելու կարողությունը։

— Ի՞նչ ռեսուրսներ են այսօր անհրաժեշտ իրավիճակը փոխելու համար։

— Անկասկած, անհրաժեշտ է միջազգային հանրության ավելի մեծ ուշադրություն այս հարցին։ Ռուբեն Վարդանյանը մարդ է, որը կառուցել է «Սկոլկովո» դպրոցը, որի շնորհիվ աշակերտները, շրջանավարտները, դասախոսները և բազմաթիվ մարդիկ ստացել են հնարավորություններ, որոնք նախկինում չեն ունեցել, ինչպես նաև Դիլիջանի միջազգային դպրոցը (UWC Dilijan)՝ այդ ցանցի առաջին դպրոցը հետխորհրդային տարածքում, որտեղ սովորում են երեխաներ 80 երկրներից։ Հենց Ռուբեն Վարդանյանն էր նախաձեռնել «Ավրորա» մարդասիրական մրցանակը, որի շնորհիվ աջակցություն են ստացել միլիոնավոր մարդիկ, որոնք տուժել էին հակամարտություններից աշխարհի տարբեր հատվածներում։

Հենց Ռուբեն Վարդանյանն է մտածել և գործընկերների հետ իրականացրել «Տաթևի վերածնունդը»՝ ազդեցիկ նախագիծ, որը միավորեց մասնավոր միջոցները, պետությունն ու եկեղեցին։ Նա Որոտանի կիրճի վրայով կառուցեց «Տաթևեր» ճոպանուղին՝ դեպի Տաթևի վանք տանող արագ և անվտանգ ճանապարհը, որը միջնադարյան Հայաստանի գիտության և կրթության կենտրոնն էր։ Այս նախագծի շնորհիվ Տաթևը սկսեց տարեկան ընդունել 150,000 զբոսաշրջիկ։ Առաջացավ զբոսաշրջային ենթակառուցվածք, զգալիորեն նվազեց գործազրկությունը, սկսվեց Տաթևի վանքի վերածնունդը, փոխվեց ամբողջ տարածաշրջանի կյանքը։ Եվ այս ամենը, Ադրբեջանի «Նյուրնբերգյան դատարանի» որոշման համաձայն, մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ են։ Իսկ Ռուբեն Վարդանյանը դատապարտվել է 20 տարվա ազատազրկման։

— Ի՞նչ նախագծեր են ձեզ մոտ հիմա մնացել։

— Մենք Ռուսաստանում, Հայաստանում և ամբողջ աշխարհում իրականացրել ենք ավելի քան 700 բարեգործական և սոցիալական նախագիծ։ Երբ Ռուբենը մեկնեց Լեռնային Ղարաբաղ, մենք կենտրոնացանք այն առանցքային նախագծերի վրա, որոնք շարունակում են մշտական աջակցության կարիք ունենալ։ Ռուսաստանում նման նախագծերից մեկը Noôdome համայնքն է։ Սա նախագիծ է, որի մասին մտածեցինք մի  անգամ մեր ընկերների հետ Վոլգայով ճամփորդելու ժամանակ։ Այն սկսվեց ընկերների և գործընկերների փոքր խմբից, իսկ այսօր արդեն մեզ միացել է 1000 մարդ։ Բոլորը շատ տարբեր են, տարբեր ոլորտներից են և տարբեր սերունդների ներկայացուցիչներ են։ Բայց նրանց միավորում է շատ ավելին, քան զուտ բիզնես-խնդիրները՝ արժեքները, ամենակարևորին ուշադրություն դարձնելը, ապագայի վրա ազդելու և այն միասին կառուցելու ձգտումը։

2026 թվականի մայիսին՝ Ռուբենի ծննդյան օրը, մենք հայտարարեցինք Ռուսաստանում բարեգործության, կրթության և մշակույթի ոլորտներում մարդասիրական նոր մրցանակի՝ «Կամուրջներ դեպի ապագա»-ի հիմնադրման մասին։ Մրցանակի նպատակն է աջակցել այն նախագծերին և նախաձեռնություններին, որոնք մարդասիրական ոլորտում իրականացնում են երկարաժամկետ դրական փոփոխություններ և, Տաթևի օրինակով, կարող են խթանել տարածաշրջանի զարգացումը, ստեղծել լրացուցիչ նախաձեռնություններ ներգրավելու և կուտակային ազդեցություն առաջացնելու հնարավորություն։ 

Այժմ Ռուբենը առաջադրվել է Վացլավ Հավելի անվան մարդու իրավունքների մրցանակին։ Սա կարևոր միջազգային մրցանակ է։ Գրեթե ամեն օր ինձ գրում և զանգում են մարդիկ աշխարհի տարբեր երկրներից։ Նրանք երախտապարտ են Ռուբենին իրենց օգնելու և աջակցելու համար։ Նրանց երախտագիտությունն ինձ ոգեշնչում և ուժ է տալիս։ 

— 2024 թվականին Ռուբեն Վարդանյանին առաջադրել էին Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի։ Ինչպե՞ս դա տեղի ունեցավ։

— Նրան առաջադրել էր իրավապաշտպանների մի խումբ, այդ թվում՝ մրցանակի դափնեկիրներ, հայ-ադրբեջանական պատերազմի ժամանակ մարդկանց ցուցաբերած օգնության, Լեռնային Ղարաբաղում հումանիտար աղետը կանխելու, ինչպես նաև՝ «Ավրորա» մրցանակի համահիմնադիր լինելու համար։ Ադրբեջանը սկսեց քարոզչական լայնածավալ արշավ՝ արժեզրկելով Ռուբենի գործերը։ Ստացվում է, որ իրական գործերն ու արարքները հետաքրքրում են աշխարհի միայն շատ փոքր հատվածին։

Մենք ապրում ենք դարաշրջանների խզման ժամանակներում։ Ռուբենը «կատարյալ փոթորկի» մասին սկսել էր խոսել դեռ 20 տարի առաջ։ Հարցն այն է՝ հիմա մենք էպիկենտրոնո՞ւմ ենք, թե՞ սա դեռ սկիզբն է։ Ամենայն հավանականությամբ, ամեն ինչ դեռ առջևում է։ Տեղի է ունենում բազմավեկտոր շարժում։ Անհնար է կանխատեսել, թե ուր կգնա համախմբող, ամբողջական վեկտորը, բոլոր գործընթացները տեղի են ունենում միաժամանակ։ Արժեքների ճգնաժամ, ինստիտուցիոնալ ճգնաժամ, տնտեսական ճգնաժամ։ Մենք արդյունաբերական դարաշրջանի օրենքներով մտել ենք հետարդյունաբերական դարաշրջան, որտեղ բոլոր համակարգերը ստեղծված են այլ իրականության համար։ Փլուզվում են կառավարման համակարգերը, կրթական համակարգերը, ֆինանսական համակարգը։ Ընթանում է պայքար սերունդների միջև։ Իր փոփոխություններն է բերում արհեստական բանականությունը։ Այսօր մենք չգիտենք ոչ միայն, թե ինչ նոր համակարգեր կառաջանան, այլև թե ինչ դեր կունենա մարդը։

Կարծում եմ՝ հիմա ինքներս մեզ վերադառնալու ժամանակն է, կյանքի իմաստը, անձնական պատասխանատվությունը գիտակցելու պահը։ Մարդասիրական մեր բոլոր նախագծերի հիմքում մարդկանց օգնելն է, որ նրանք գտնեն իրենց տեղն ու դերը, իրենց առաքելությունը։ Ինչ-որ բան միասին ստեղծելու համար անհրաժեշտ է, որ ձևավորվեն նմանատիպ արժեքներ ունեցող, միմյանց վստահող մարդկանց համայնքներ։

— Ռուբենը հաճախ ասում էր, որ բարեգործությունը կարող է զարգանալ բիզնեսի օրենքներով։ Շատ նախագծերի անվանումներում ժամանակային սահմաններ են դրված՝ «Ակումբ 2015», «Հայաստան 2041», «Ավրորա» մրցանակը, որը նախատեսված էր ութ տարվա համար։ Ռուբենը իդեալիստ էր։ Նա իր սոցիալական նախագծերի բիզնես-պլանները կազմելու ժամանակ հաշվի առնո՞ւմ էր, որ փոփոխությունները տեղի են ունենալու այսպիսի արագությամբ։

— Հայոց ցեղասպանությունը տևեց ութ տարի։ Ռուբենի ներգրավվածությունը «Ավրորա» մրցանակին, որը ստեղծվել էր ի երախտագիտություն նրանց, ովքեր օգնել են հայերին ցեղասպանության ժամանակ, նույնպես տևեց ութ տարի։ Ռուբենը հավատում էր, որ «Ավրորայից» կբխի միջազգային մեծ շարժում։ Առանց պատերազմների իդեալական աշխարհում «Ավրորա» մրցանակն ընդհանրապես անհրաժեշտ չէր լինի։ Իհարկե, Ռուբենը չէր ենթադրում, որ ութ տարվա ընթացքում պատերազմները կվերանան աշխարհից։

Սոցիալական նախագծերի պլանավորման հորիզոնը շատ ավելի երկար է, քան բիզնեսում։ Եվ անհասկանալի է, թե ինչպես չափել հաջողությունը։ Պետք է հաշվի առնել ոչ միայն քանականա, այլ բազմաթիվ որակական բնութագրեր։

Ես և Ռուբենը անձամբ ներգրավված էինք մեր բոլոր նախագծերում։ «Ավրորան» «Ավրորա» չէր դառնա, եթե Ռուբենն այդքան ժամանակ չնվիրեր դրան։ «Սկոլկովոն» ստեղծելիս Ռուբենն այցելեց աշխարհի ավելի քան 50 համալսարան։ Երբ մտածում էինք UWC Դիլիջանի մասին, ես այցելեցի աշխարհի տարբեր մասերում գտնվող մի քանի տասնյակ դպրոցներ՝ տեսնելու, թե ինչպես է ամեն ինչ կազմակերպված։

Հաճախ մենք բախվում էինք անհասկացողության, թե ինչու ենք դա անում։ Ինչո՞ւ է պետք խելահեղ գումարներ ներդնել Դիլիջանի մեկ դպրոցի մեջ, երբ նույն գումարով կարելի է 100 դպրոց կառուցել ամբողջ Հայաստանում։ Ո՞ր օտարերկրացին կգա այնտեղ սովորելու։ Նույնը «Սկոլկովոյի» դեպքում էր։ Երբ հայտարարվեց, որ բիզնես կրթությունն արժենալու է 90,000 դոլար, ինչպես միջազգային բոլոր դպրոցներում, ասում էին, որ նման բան չի կարող լինել։ Բայց առաջին տարիներին ամբողջ աշխարհից ուսանողները գնում էին «Սկոլկովո» սովորելու։

Ռուբենի նախագծերը բոլորովին նոր, նախկինում գոյություն չունեցած իրականություն ստեղծելու մասին են։ Նույնը Noôdome-ի դեպքում էր։ Երբ մենք խոսեցինք ակումբի մասին, «ակումբ» բառի միայն մեկ ընկալում կար՝ գիշերային ակումբ։ Անցավ յոթ տարի, և այսօր Noôdome-ը դարձել է հասարակ անուն։ Այն մտահղացվել էր որպես համայնք, որն արտացոլում է Ռուսաստանի մշակութային կոդը և միավորում բարձր մտավոր ու ստեղծագործական ներուժ ունեցող մարդկանց, որոնք պատրաստ են ոչ միայն վերցնել, այլև տալ։ Մենք ցանկանում էինք, որ նաև դրա միջոցով դատեին մեր երկրի մասին և հասկանային նրա յուրահատկությունը։

Մեր ոչ բոլոր գաղափարներն են աշխատել։ Օրինակ՝ «Ֆենիքս» կենտրոնը՝ բիզնեսի իրավահաջորդության հարցերով խորհրդատվական ընկերությունը։ Մենք այն փակեցինք, երբ տեսանք, որ ժառանգության փոխանցման հետ կապված իրավիճակը չի աշխատում այնպես, ինչպես պատկերացնում էինք։ Եղան մշակութային նախագծեր, որոնք չիրականացան։

Մենք փորձում ենք ստեղծել սոցիալական նշանակություն ունեցող նախագծեր, որոնք մեկնարկի փուլում ներդրումներ են պահանջում, բայց հետո դառնում են ֆինանսապես կայուն և ինքնուրույն ապահովում իրենց գործունեությունը։ Ցավոք, այսօր սոցիալական և կոմերցիոն նախագծերի միջև ընտրություն կատարելիս լավագույն մտքերը գրեթե միշտ ընտրում են բիզնեսը։ Բիզնեսում և բարեգործության մեջ ներգրավված մարդկանց եկամուտների չափերն անհամեմատելի են։ Քանի դեռ հասարակության մեջ կարգավիճակն ու հեղինակությունը որոշվում են բացառապես հարստությամբ և ֆինանսական հնարավորություններով, սոցիալական նախագծերը մնում են տարօրինակ մարդկանց զբաղմունք։

— Ռուբենը հարցազրույցներում հաճախ ասում էր, որ աշխարհը կառուցված է «ով ավելի հարուստ է, նա էլ ճիշտ է» սկզբունքով։ Բայց զարգացնելով իր նախագծերը՝ ըստ էության հենվում էր XVIII դարի՝ լուսավորության դարաշրջանի իդեալների վրա։

— «Ով ավելի հարուստ և ուժեղ է, նա էլ ճիշտ է» մոտեցումը մեզ հասցրեց բոլոր համակարգերի այսօրվա ճգնաժամին։ Ես չգիտեմ՝ դա կարո՞ղ է մի օր փոխվել, թե՞ ոչ։ Գուցե դա ուտոպիա է, գուցե զարգացման շարժիչ ուժը մեղքերն են՝ իշխանության ծարավը, փառքի ծարավը, հարստանալու մոլուցքը։ Հին Հունաստանի ժամանակներից ի վեր մարդկությունը շրջապտույտի մեջ է՝ բազմիցս վերաբացահայտելով նույն ճշմարտությունները։ Բայց փորձը չի յուրացվում։ Կոորդինատային նոր համակարգի ստեղծումը հին համակարգին վերադառնալն է։ Նախկինում վերնախավը բաղկացած չէր սոսկ շատ փող ունեցողներից։ Կար մտավոր և հոգևոր վերնախավ։ Այժմ ամբողջ աշխարհում մնացել է հզորության միայն մեկ՝ նյութական չափանիշը։ Կապիտալիզմի ճգնաժամ է։ Ե՛վ եկեղեցու, և՛ Հավատի ճգնաժամ։

— Ստացվում է՝ բարոյականությունն ընդհանրապես վերացե՞լ է։

— Այո, գրեթե վերացել և փոխակերպվել է։ Իսկ մենք զարմանում ենք, թե ինչու է սերունդների միջև այդպիսի խզում, ինչու կապ չկա երեխաների հետ։ Երեխաներն արձագանքում են ոչ թե նրան, թե ինչ ես պատմում, այլ նրան, թե ինչ ես անում։ Երեխաներն ընկալում են այն, ինչ տեսնում են։ Իսկ տեսածը, այդ թվում՝ երկակի չափանիշները, որոնք նրանք ընկալում են որպես նորմ, կարող են ծնողների հետ դաժան կատակ խաղալ։

— Ի՞նչ եք փորձում սովորեցնել ձեր երեխաներին։

— Սեփական սխալներն անել և սեփական փորձը ձեռք բերել։ Անհնար է ստիպել նրանց կրկնել քո կյանքը, նրանք պետք է ունենան իրենցը։ Ես ու Ռուբենը միակարծիք էինք, որ որպես ծնողներ մեր խնդիրն է երեխաներին ընտրության հնարավորություն տալը, այլ ոչ թե նրանց փոխարեն ընտրություն կատարելը։ Մենք նրանց ներշնչում էինք՝ որքան շատ բան գիտեն, այնքան ավելի լայն է նրանց ընտրությունը։ Մաթեմատիկան, օտար լեզուները, ինչ-որ բան իմանալու ցանկությունը տալիս են ընտրության հնարավորություն։ Իսկ եթե ոչինչ չես սովորում, ոչինչ չգիտես, ուրեմն նաև ընտրություն չունես։

Ավագ երեխաների նկատմամբ մենք շատ ավելի պահանջկոտ էինք, քան կրտսերների։ Հնարավոր է՝ մեր և Ռուբենի վրա ազդել է հոգեբան և մանկավարժ Արտեմ Սոլովեյչիկի հետ զրույցը, որը պնդում է, որ ամենակայուն անհատականությունները ձևավորվում են ազատության միջոցով դաստիարակության արդյունքում։ Սա մենք իրականացրինք մեր կրտսեր երեխաների դեպքում։ Ինչ-որ պահի մենք դադարեցինք նրանց վերահսկել, և նրանք սկսեցին կայացնել ինքնուրույն, գիտակցված որոշումներ։ 

— Դուք կուզե՞ք, որ ձեր դուստրերի ընտանիքները լինեն ձեր ընտանիքի նման։ 

— Ես կուզեի, որ նրանց կյանքում ևս լինի այդպիսի սեր, ինչպես իմ և Ռուբենի սերը։ Երբ քեզ զգում ես ոչ թե ուրիշի կեսը, այլ այն, որ դուք երկուսդ մեկ ամբողջի երկու մասերն եք։ Եվ սա պարզապես խոսքեր չեն։ Հիմա, երբ Ռուբենն իմ կողքին չէ, այնպիսի զգացողություն է, կարծես մարմնիս մի մասն ինձ հետ չէ։ Մենք ունենք միասնության և լիակատար ներդաշնակության զգացում։ Սա չի նշանակում, որ ամեն ինչ միշտ անամպ է ընթացել, սա նշանակում է, որ մենք սեր ունենք։ Իհարկե, ուզում եմ, որ իմ բոլոր երեխաներն իսկական սեր ունենան։

Ես հավատում եմ, որ սիրո երեխաները տարբերվում են, նրանց մեջ երջանկության կայծ է դրված։ Նրանք ընտանիքի կերպար ունեն։ Կարծում եմ՝ այն հարաբերությունները, որոնք նրանք տեսել են ծնողների հետ ապրելու ընթացքում, նրանք կտեղափոխեն իրենց ընտանիքներ։

Ընտանիքը շատ կարևոր է։ Ինչ էլ ասեն ժամանակակից կյանքի անհատականության մասին, մարդն իրեն մենակ վատ է զգում։ Բայց ընտանիքը մեծ աշխատանք է։ Եվ ինչ-որ պահի ընտանիքի համար պետք է կարողանալ զոհաբերել սեփական շահերը, որպեսզի սեփական կյանքը համադրես կողակցիդ կյանքի հետ։ Իսկ երբ երեխաներ են հայտնվում, պետք է ավելի շատ զոհաբերել։ Երեխաները, իհարկե, չեն գնահատի այդ զոհաբերությունը, բայց դրան պետք է հումորով վերաբերվել։

Մեր ընտանիքում «լուսավորյալ  պատրիարխատ» է։ Ես անմիջապես և գիտակցաբար Ռուբենին տվեցի գլխավոր դերը։ Եվ երբեք չեմ փորձել վիճարկել այն։ Սա անհատական ընտրության և յուրաքանչյուր զույգի հնարավորությունների հարց է։ Իմ դեպքում ես հասկանում էի, որ նման ուժեղ տղամարդու կողքին առաջինը լինելու հավակնությունը ծիծաղելի է։ Բայց մենք ունենք գործընկերային հարաբերություններ։ Ես միշտ ունեցել եմ զարգանալու և իմ գաղափարները կյանքի կոչելու հնարավորություն։ Հենց դրա համար էլ կարող եմ օգնել որպես գործընկեր։ Եթե ես այդպիսի փորձ չունենայի, ապա, իհարկե, առանց Ռուբենի չէի կարող կողմնորոշվել։

— Ինչպե՞ս է փոխվել ձեր ընտանիքն այժմ։

— Ավագ երեխաներն իրենց ընտանիքներն ունեն։ Իսկ կրտսերները շատ են մեծացել։ Շատ հարցեր հիմա պետք է ինքնուրույն լուծել, շատ բաներ հիմա ավելի դժվար են տրվում։ Սա իր հետքն է թողել բոլորի վրա։ Բայց պետք է ասեմ՝ երեխաները հիանալի են, նրանք տոկունությամբ են կրում այս ամենը։ Բոլորն էլ շատ են օգնում։ Նրանք հասկանում են, որ ամեն ինչ իմ ուսերին է և փորձում են թիկունք լինել։ 

— Հայկական լրատվամիջոցներում ընտանիքի անունից խոսում է Դավիթ Վարդանյանը։ Դո՞ւք եք այդպես որոշել։

— Մենք որոշումները միասին ենք կայացնում։ Մեզ մոտ խորհուրդ կա։ Իսկ Դավիթը ընտանիքի անունից գլխավոր խոսնակն է։ Նա ազատ խոսում է ռուսերեն, հայերեն, անգլերեն և ֆրանսերեն։ Սա կարևոր նշանակություն ունի։ Պետք է ասեմ, որ իրավիճակը ցույց տվեց՝ ես և Ռուբենը կարող ենք հպարտանալ մեր երեխաներով։